De lucht die we binnenshuis (huis, kantoorruimte enzovoort) inademen, is niet geheel zuiver. Het veelvuldig gebruik van verschillende synthetische producten (voor constructie, renovatie, reiniging of herstel), maakt dat er chemische bestanddelen in de lucht terechtkomen. Heel wat chemische stoffen, gebruikt bij de productie van bouwmaterialen, decoratie- of meubelartikelen kunnen schadelijk zijn. Dezelfde stoffen, die ook aanwezig zijn in bepaalde onderhouds- of reinigingsproducten kunnen over een lange periode giftige gassen zoals formaldehyde uitstoten.

Formaldehyde is een vluchtige, organische verbinding (VOV), die ook bekend staat onder de naam formaline of formol. Formaldehyde onderscheidt zich van andere vluchtige, organische verbindingen door het feit dat het aanwezig is in tal van courant gebruikte producten: isolatiemateriaal, lakken, lijmen, vernis, inkt, hars, pesticiden enzovoort. Het merendeel van de spaanplaten en triplexplaten (binnenhuisinrichting, bouwmaterialen) bevatten formaldehyde. Ook sommige medicijnen, cosmeticaproducten en textiel bevatten deze stof.

Bronnen van formaldehydevervuiling

Formaldehyde dient om tal van chemische producten te synthetiseren. Voor de productie van spaanplaten, verharders voor nagels, papier en textiel, voor balsemproducten bij overlijdens enzovoort gebruikt men formaldehyde.

In onze maatschappij vormt ook tabaksrook een belangrijke bron van formaldehyde-uitstoot.

Risicofactoren

De uitstoot van formaldehyde door spaanplaten, gelijmde spaanplaten en andere hierboven genoemde bronnen kan verschillen naargelang de omstandigheden. Zo merken we:

• een verhoging in functie van de warmte en de vochtigheidsgraad binnen;
• een verhoging bij het opstarten van de verwarming en bij onvoldoende verluchting;
• een verschil naargelang de bekleding van het houtpaneel (een ruw paneel stoot meer formaldehyde uit dan een paneel bedekt met papier; een bekleding met PVC verhindert het vrijkomen van formaldehyde);
• een vermindering te wijten aan de ouderdom van het materiaal.

We mogen niet vergeten dat:

• ureum-formaldehyde (voornaamste hechtingsstof bij deeltjespanelen en triplexplaten voor gebruik binnenshuis) een belangrijke bron van uitstoot van formaldehyde is.
• Het duurder fenol-formaldehydehars waterbestendig is. Houtpanelen gemaakt met deze hars zijn bestemd voor gebruik buitenshuis. Ze stoten minder formaldehyde uit dan de panelen die met ureum-formaldehyde gemaakt zijn omdat het formol zich sterker hecht.
• De resorcine-formollijmen komt men vaak tegen in geraamtes van schilferlijm zonder dat er formaldehyde vrijkomt.

Effecten op de gezondheid

De effecten van formaldehyde verschillen van persoon tot persoon. Sommige mensen kunnen zelfs symptomen vertonen als de formaldehydeconcentratie onder de minimumdrempel ligt.

Waar de luchtwegen formaldehyde snel absorberen, gebeurt dat eerder moeizaam door de huid.

Zelfs bij zwakke concentraties veroorzaakt formaldehyde irritaties en ontstekingen van de ogen (jeuk, tranende ogen), de luchtwegen (neus, keel, longen) en de huid (roodheid, jeuk, eczeem). Formaldehyde kan ook neurologische gevolgen hebben, wat zich vertaalt in een toegenomen vermoeidheid, migraine, misselijkheid, slaperigheid of duizeligheid.

Blootstelling aan formaldehyde kan leiden tot een overgevoeligheid of tot een allergie. In contact met de huid, door cosmetica of textiel, kan formaldehyde een contactallergie veroorzaken.

Bepaalde epidemiologische onderzoeken wijzen op een licht toegenomen frequentie van kankers bij personen die in een beroepsomgeving staan blootgesteld aan hoge doses. Dieren (ratten in dit geval) kunnen een neuskanker ontwikkelen bij blootstelling aan sterke concentraties formaldehyde. Bovendien is formaldehyde mutageen (d.w.z. dat het wijzigingen in het genetisch materiaal kan veroorzaken) bij organismen als gist en vliegen. Dat zijn experimentele modellen die men in bepaalde onderzoekslaboratoria gebruikt.

Het IARC (International Agency for Research on Cancer) heeft de evaluatie op kankerverwekkende risico's van formaldehyde voor de mens opnieuw bekeken en is tot het besluit gekomen dat er een beperkte evidentie bestaat voor het ontstaan van kanker bij de mens en een voldoende grote evidentie voor het ontstaan van kanker bij dieren. Daarom bevindt formaldehyde zich in groep 2A bij de chemische stoffen. Dat betekent dat men formaldehyde als mogelijk kankerverwekkend voor de mens beschouwt.

Wetgeving van toepassing

Sinds 1985 beveelt de Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) aan dat de binnenhuisconcentratie van formaldehyde lager ligt dat 0,12 ml/m³ of 1 pp3 (deeltje per miljoen). Houtpanelen zijn de eerste bouwproducten waarvoor er uitstootnormen bestaan.

Aanbevelingen

Bij aankoop van spaanplaten (vezelplaten, triplexplaten, schilferlijm), vraagt men best welk type van lijm gebruikt is bij de productie. Sommige fabrikanten hebben spaanplaten met een zwakke uitstootcoëfficiënt, zoals platen gelijmd met fenolharsen.

Het blijft mogelijk de uitstootgraad van formaldehyde van spaanplaten te beperken als men er zich van verzekert dat alle oppervlakten van de plaat gelaagd, geplakt of bevestigd zijn met producten op basis van anorganische oplosmiddelen. Oppervlaktebekleding zal nooit de uitstoot van formaldehyde of andere gassen volledig elimineren, maar wel het ritme ervan vertragen zodat een normale ventilatie ervoor kan zorgen dat de concentraties de alarmdrempel niet overschrijden.

Als men een uitstoot van formaldehyde vermoedt, vormt een goede ventilatie de enige manier om de formaldehydeconcentratie te verminderen. Deze methode is trouwens ook geschikt voor andere vormen van vervuilde lucht binnenshuis.

Bibliografie en internet sites

• Drs Suzanne et Pierre Déoux, Habitat Qualité Santé : clefs en main, Le guide de l'habitat sain ? Medieco éditions
• Drs Suzanne et Pierre Déoux, L'écologie c'est la santé, L'impact des nuisances de l'environnement sur la santé, Editions Frison-Roche.
• Livre des conférences du symposium « Environnement et cancer » organisé par l'Association belge contre le cancer en novembre 1997.

Internet sites :

http://uqcn.qc.ca/envirophone
http://www.maisonsante.ch
http://www.abacom.com