Tabak op tv: een scherm vol rook?

tabak_televisieVrijdag, 15 december 2017

De strijd tegen tabak heeft de laatste decennia veel overwinningen behaald. Een van de belangrijkste – en meest effectieve – is het verbod op tabaksreclame, met name op televisie. Maar ook al zijn sigaretten uit de reclameblokken verdwenen, ze hangen wel nog steeds aan de lippen van verschillende tv- en filmhelden.

Stichting tegen Kanker wilde een nauwkeuriger beeld hebben van de aanwezigheid van tabak op het scherm en vroeg daarom aan de Hoge Raad voor de Audiovisuele Sector CSA om hierover een studie uit te voeren. Het was monnikenwerk: de onderzoekers scanden alle fictieprogramma’s en -uitzendingen op acht Franstalige zenders in de Federatie Wallonië-Brussel.

1 op 5 programma’s rookt

Van de 148 geanalyseerde fictie-uitzendingen tonen er 32 tabaksproducten en/of rookgedrag. Opvallend genoeg is er geen sprake van spreiding over verschillende personages, maar zijn het strategisch gekozen de hoofdrolspelers die roken.

In het gros van de gevallen (ongeveer 70%) hebben die personen karaktertrekken die men als positief ervaart: ze zijn zelfzeker, vastberaden en slim, hebben een bepaalde rust over zich of zijn bedachtzaam... In de meeste andere gevallen grijpt het personage naar sigaretten of tabak om nervositeit tegen te gaan. En in 50% van de uitzendingen kunnen we de scènes waarin rookgedrag plaatsvindt, kenmerken als ‘zwaar’. De sigaret wordt dus vaak gepresenteerd als een middel om zich zekerder te voelen of om een moeilijke situatie het hoofd te bieden.

Opzettelijk of niet?

Product placement van tabaksproducten (waarbij men betaalt om een product in de kijker te zetten) is verboden in België. Maar dat geldt niet voor heruitzendingen van oude programma’s of voor programma’s die in het buitenland zijn gemaakt. Het zou dan ook niet verwonderlijk zijn als de tabaksindustrie gebruikmaakt van product placement om rookgedrag te ‘hernormaliseren’ en de consument zo te beïnvloeden. Zeker gezien die strategie voor hen vandaag nagenoeg de enige mogelijke is, aangezien bijna elke vorm van tabaksreclame in ons land is verboden.

Volgens de CSA-studie is het echter moeilijk om met zekerheid te zeggen of product placement van tabaksproducten in de onderzochte uitzendingen opzettelijk was. Maar is het – gezien de complexiteit van de audiovisuele productie- en distributieketen – niet legitiem om te vrezen dat, op een zeker moment, tabaksfabrikanten hun invloed aanwenden om de sigaret in een positief daglicht te plaatsen in sommige fictieprogramma’s?

De bescherming van minderjarigen, essentieel

Momenteel bestaat er een waarschuwingssysteem met pictogrammen om mensen te informeren over de aanwezigheid van geweld of seksscènes in programma’s. Het is vooral bedoeld om de jongste kijkers te beschermen tegen scènes die hun lichamelijke, mentale of morele ontwikkeling kunnen schaden. Dit systeem zegt niets over tabak. Terwijl dit theoretisch een barrière kan zijn om tabak een rol te laten spelen in fictie-uitzendingen. Producenten verkiezen immers om een zo breed mogelijk publiek aan te spreken.

En morgen?

Het doel van deze studie was in de eerste plaats om een beter beeld te krijgen van de situatie en een aantal vragen te stellen die tot nadenken stemmen. Stichting tegen Kanker nam dan ook van de gelegenheid gebruik om een oproep te lanceren richting politici om het belang in termen van volksgezondheid aan te kaarten aan de hand van vier actiepunten. Namelijk: de aanpassing van de signalisatie (pictogrammen) met oog op de bescherming van minderjarigen; een verbod op welk verband dan ook tussen de tabaksindustrie en de productie van programma’s; verspreiding van antitabaksberichten voor en na fictie-uitzendingen die rookscènes bevatten; informatieverstrekking en sensibilisering richting de audiovisuele sector.

Het is niet ons streven om tabak op het scherm volledig te verbieden en ook niet om ervoor te zorgen dat er over elk tabaksproduct in een documentaire of fictie-uitzending uit het verleden een zwart vierkantje wordt getekend. Tabak en de manier waarop tabak werd voorgesteld, is een onderdeel van onze geschiedenis, en die willen we niet herschrijven. Maar het is wel belangrijk dat de belangen van tabaksproducenten niet primeren boven de bescherming van onze gezondheid.

Zien roken, doet roken!

Sommige mensen zijn sneller geneigd om het gedrag van tv- en filmhelden na te bootsen dan andere. Tieners zijn makkelijker beïnvloedbaar, vooral door fictie. Een acteur die rookt, banaliseert en normaliseert dit gedrag. En een rokende rebel, die zich niet aan de regels houdt, staat bijna model voor iemand die ingaat tegen preventie-adviezen. Of denk aan ex-rokers, die vaarwel hebben gezegd tegen de sigaret, maar daar nog steeds moeite mee hebben. Elke sigaret die op het scherm verschijnt, is misschien wel diegene die hen weer aan het roken zet. Want zien roken, doet roken?